Publicatie

Publication date
Balans in vraag en aanbod huisartsenzorg.
Batenburg, R., Bosmans, M., Versteeg, S., Vis, E., Asten, B. van, Vandermeulen L., Kruis, L. van der. Balans in vraag en aanbod huisartsenzorg. Utrecht: Nivel, Prismant, 2018.
Download de PDF
Dit onderzoek is geïnitieerd naar aanleiding van signalen uit het veld over tekorten in de huisartsenzorg. Tot nu toe bestaat er onvoldoende inzicht waar en in de mate waarin deze problematiek speelt, wat de achterliggende oorzaken zijn en welke mogelijke oplossingsrichtingen kunnen worden ingezet. Om dit inzicht te verkrijgen zijn drie onderzoeksvragen geformuleerd, te weten:

1. Hoe is de verhouding tussen vraag naar en aanbod van huisartsenzorg in de verschillende gebieden van Nederland? In welke gebieden zien we dat vraag en aanbod in balans zijn en in welke gebieden juist niet?
2. Wat zijn de bepalende factoren voor huisartsen om wel of juist niet in een bepaald gebied of in een (bepaalde) praktijk te willen werken? (push- en pullfactoren)
3. Welke oplossingsrichtingen kunnen bijdragen aan een beter evenwicht tussen vraag en aanbod van huisartsenzorg over het land?

Deze vragen zijn met verschillende onderzoeksmethoden beantwoord. Op basis van kwantitatieve bronnen is de stand van zaken rondom de vraag naar en het aanbod van huisartsenzorg op regionaal niveau in kaart gebracht. Ook zijn prognoses voor de toekomst (2018-2028) geformuleerd. Hiervoor zijn secundaire databronnen gebruikt en de respons op een landelijke praktijkenquête van circa 1.100 huisartsenpraktijken. Op basis van kwalitatieve methoden hebben verschillende veldconsultaties en telefonische interviews plaatsgevonden met gevestigde huisartsen, niet-gevestigde huisartsen en huisartsen in opleiding. Tot slot heeft op basis van literatuuronderzoek en de verzamelde data een inventarisatie van mogelijke oplossingsrichtingen plaatsgevonden.

Regionale verhouding tussen vraag en aanbod van huisartsenzorg
Uit dit onderzoek blijkt dat regio’s op een aantal kwantitatieve balans-indicatoren relatief weinig van elkaar verschillen. Dit betreft de capaciteit aan huisartsen en ondersteunend personeel per inwoner, de capaciteit gerelateerd aan de gedeclareerde kosten voor huisartsenzorg, en de gemiddelde functiemix van de praktijken. Ook hoe de balans tussen vraag en aanbod door praktijken en praktijkhouders wordt ervaren laat relatief weinig regionale verschillen zien.

De werkdruk en werklast in huisartsenpraktijken wordt over het algemeen als hoog beoordeeld. Uit alle bronnen van dit onderzoek komt naar voren dat huisartsenpraktijken in Nederland een grote werkdruk ervaren en tekorten voorzien. Alle praktijken hebben aan de ene kant te maken met een toenemende zorgvraag vanuit hun patiëntenpopulatie, en door de verschuiving van zorg van de tweede lijn en het sociaal domein naar de eerste lijn; en aan de andere kant moeite met het vinden van waarnemers, opvolgers, maten en ondersteunend personeel.
Wel geven de praktijken in een aantal AZW-regio’s1 veel vaker dan gemiddeld aan tekorten te verwachten aan huisartsen, doktersassistenten en praktijkondersteuners. Dit zijn regio’s waar speelt dat de zorgvraag snel toeneemt door een relatief snel vergrijzende bevolking, in combinatie met (1) een relatief hoog verloop onder huisartsen die richting pensioen gaan en (2) een relatief lage instroom van jonge huisartsen om deze uitstroom te compenseren. Er is echter niet één type regio aan te wijzen waar alle indicatoren voor de balans tussen vraag en aanbod van de huisartsenzorg dezelfde kant op wijzen, wat aangeeft dat ‘balans‘ een multi-dimensioneel begrip is. Regio’s verschillen in hun profiel van knelpunten die eigen (combinaties van) oplossingsrichtingen vragen. Alhoewel dit onderzoek aantoont dat er veel gemeenschappelijke oorzaken zijn die tot de ervaren knelpunten in de balans tussen vraag en aanbod leiden, kan dit in elke regio tot een eigen probleemconstellatie leiden.

Bepalende factoren voor regionale knelpunten in de balans van vraag een aanbod huisartsenzorg
Er is op dit moment in Nederland sprake van een aanbiedersmarkt voor waarnemers, het praktijkhouderschap wordt door starters momenteel als niet aantrekkelijk beschouwd, en er is sprake van een sterk toenemende vraag naar huisartsenzorg en de daarmee gepaard gaande administratieve en organisatorisch lasten. Al deze factoren zorgen ervoor dat het bemensen van de huisartsenpraktijk als knelpunt wordt ervaren en er zorgen zijn over associatie en opvolging. Deze oorzaken en gevolgen voor de balans tussen vraag en aanbod spelen op landelijk niveau, maar kunnen in regio’s cumuleren waar de uitstroom van huisartsen relatief hoog is en waar niet-gevestigde huisartsen geen vestigingsvoorkeuren voor hebben. Voor niet-gevestigde huisartsen geldt dat zij langer waarnemen, het praktijkhouderschap uitstellen en hun loopbaan- en locatiekeuze primair kunnen laten afhangen van de werk-privé situatie.

Oplossingsrichtingen
Verschillende oplossingsrichtingen zijn mogelijk voor de verschillende oorzaken die tot de ervaren knelpunten tussen vraag en aanbod van de huisartsenzorg leiden. Wat betreft de landelijk ervaren knelpunten wordt door de ondervraagde huisartsen en praktijken gewezen op het aanpassen van de huidige allocatie- en beloningsstructuur van ANW-diensten, meer aandacht voor ondernemerschap in de opleiding, verdergaande taakherschikking en competentieontwikkeling binnen de gehele skill-mix van de praktijk.
Over het algemeen is het van belang om voor de regio-specifieke knelpunten uit te gaan van een combinatie van oplossingsrichtingen, mede omdat oorzaken op meerdere niveaus en via meerdere mechanismen hun uitwerking hebben. Het gaat dan bijvoorbeeld om het vroegtijdig ervaring laten opdoen van huisartsen in bepaalde gebieden, het bieden van werkgelegenheid voor de partner en het inspelen op de herkomst van aios en pas afgestudeerde huisartsen. Deze zouden gecombineerd kunnen worden met de huidige imago-campagnes en de dependances van de huisartsopleiding die al zijn ingesteld. (aut. ref. )
Gegevens verzameling
Authors (4) of this publication:
R.S. (Ronald) Batenburg
Programmaleider en bijzonder hoogleraar arbeid en organisatievraagstukken in de gezondheidszorg (Radboud Universiteit)
M.W.G. (Mark) Bosmans
post doc onderzoeker onderzoek naar de arbeidsmarkt in de gezondheidszorg
E.B.A. (Elize) Vis
Promovendus “Chronic illness and informal social capital”