Stijging in het voorschrijven van opioïden
Uitgelicht
22-10-2019

Opioïden

Er is wereldwijd een stijging in het voorschrijven van opioïden bij ernstige pijn, en dat geldt ook voor Nederland. Dit komt vooral doordat de zware pijnstillers steeds vaker worden voorgeschreven bij andere indicaties dan kanker. Opvallend is bovendien dat de stijging het hoogst is bij sterkwerkende opioïden, zoals oxycodon.

Artsen schrijven doorgaans opioïden voor aan patiënten met kanker die pijn hebben of aan patiënten met acute, ernstige pijn, bijvoorbeeld na een ongeval of operatie. Vanuit binnen- en buitenland zijn er signalen van een toename in het voorschrijven van opioïden en dan met name de sterkwerkende. Daarnaast zien we dat er steeds vaker opioïden worden voorgeschreven bij ernstige, chronische pijn anders dan die bij kanker.

Uit onderzoek is gebleken dat de kans op misbruik van voorgeschreven opioïden wegens psychologische afhankelijkheid en overdosis groter is bij patiënten met chronische niet-kankerpijn dan bij patiënten met kanker die deze middelen gebruiken.

Stijging in het voorschrijven van opioïden

Risico’s gebruik opioïden
Aan het gebruik van opioïden zijn risico’s verbonden: er kunnen bijwerkingen optreden als obstipatie, misselijkheid en sufheid, er is een risico op hospitalisatie – denk aan valpartijen wegens sufheid – en de kans op afhankelijkheid is aanwezig bij dit middel. In de literatuur is er discussie over de vraag of de voordelen van het voorschrijven van (sterkwerkende) opioïden op de lange termijn opwegen tegen de risico’s bij patiënten met niet-kankerpijn. Al deze aspecten samen zijn voor het Nivel reden om onderzoek te doen naar het voorschrijven van opioïden in de eerste lijn.

Toename van patiënten die sterkwerkende opioïden krijgen voorgeschreven
Het aantal patiënten in Nederland dat een sterkwerkende opioïde voorgeschreven kreeg, is in de periode 2005-2015 verzesvoudigd. Vooral het voorschrijven van oxycodon is aanzienlijk gestegen. Dit is in lijn met de trend in andere landen. De toename is het sterkst in Nederlanders boven de 75 jaar en zou dus mogelijk deels kunnen worden verklaard door de vergrijzende bevolking. (Bron: Nivel, 2016: Voorschrijven van opioïden in de huisartsenpraktijk )

Voorschrijvingen opioïden in de Nederlandse huisartsenpraktijken 2005-2018

oorschrijvingen opioïden in de Nederlandse huisartsenpraktijken 2005-2018
Aantal patiënten met minimaal één voorschrift van een opioïde in de Nederlandse huisartsenpraktijken 2005-2018, per 1.000 ingeschreven patiëntjaren

Uit de grafiek valt het volgende af te lezen:

  • Het zwakwerkende tramadol is het meest voorgeschreven opioïde over 2017.
  • Het aantal patiënten met een voorschrift voor tramadol is verdubbeld: van 13 op de 1.000 patiënten in 2005 naar 29 op de 1.000 patiënten in 2018.
  • Het sterkwerkende opioïde oxycodon ondervond de grootste stijging in aantal patiënten met een voorschrift: van 4 op de 1.000 patiënten in 2005 naar 30 op de 1.000 patiënten in 2018.
  • Hiermee heeft oxycodon tramadol ingehaald wat betreft het aantal patiënten met een voorschrift in 2018.

Steeds vaker opioïden voorgeschreven bij andere aandoeningen dan kanker
De toename van het aantal opioïdenvoorschriften is met name terug te voeren op het steeds vaker voorschrijven van het middel bij andere aandoeningen dan kanker. Huisartsen schrijven opioïden vooral voor bij klachten aan het bewegingsapparaat, zoals rug-, nek-, en schouderpijn. Wanneer het een andere aandoening dan kanker betreft, kiest de huisarts acht van de tien keer voor een zwakwerkend opioïde. Dit is conform de adviezen in de NHG-standaard ‘Pijn’. (Bron: Nivel, 2016: Voorschrijven van opioïden in de huisartsenpraktijk)

Opioïden Onderzoek van het Nivel
Het Nivel monitort de veranderingen in opioïdenvoorschrijvingen in de huisartsenpraktijk. Hiervoor maken we gebruik van gegevens van huisartsenpraktijken die deelnemen aan Nivel Zorgregistraties Eerste Lijn.

Onderzoeksvragen waar wij ons momenteel mee bezighouden zijn:

  • Hoe worden opioïden aan ouderen voorgeschreven? We onderzoeken bijvoorbeeld hoe lang het opioïde wordt voorgeschreven, welk type middel wordt voorgeschreven en wat de diagnoses zijn op basis waarvan het opioïde wordt voorgeschreven. Dit bekijken we bij oudere patiënten in verschillende leeftijdscategorieën.
  • Hoe ziet de behandeling eruit van patiënten met lagerugklachten die zowel opioïden als fysiotherapie krijgen? We bekijken hoe lang de behandeling met het opioïde doorgaat na de fysiotherapie en of er eerder wordt afgebouwd wanneer de patiënt ook fysiotherapie heeft.
  • Hoe groot is de variatie tussen huisartsenpraktijken in het voorschrijven van opioïden? We bekijken of de perceptie van de behandelend huisarts op opioïden en verslaving een effect op het voorschrijven van opioïden.

In 2016 heeft het Nivel het rapport Voorschrijven van opioïden in de huisartsenpraktijk uitgebracht, met de cijfers over de periode 2005-2015. Dit project is uitgevoerd in opdracht van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG), die de resultaten gebruikt ter ondersteuning van toekomstige besluitvorming over het voorschrijven van opioïden.

Samenwerking met Consortium TAPTOE
Het Nivel is een van de samenwerkingspartners bij het nieuwe Consortium TAPTOE, dat staat voor Tackling and Preventing The Opioid Epidemic. Dit consortium heeft als doel te voorkomen dat in Nederland een vergelijkbaar opiaatprobleem ontstaat als in de Verenigde Staten. Meer informatie hierover is te vinden op de website van Utrecht University.

Opioïden Meer weten?
Wilt u meer weten over het voorschrijven van opioïden in de huisartsenpraktijk? Of wilt u op de hoogte blijven van het onderzoek dat het Nivel doet naar het voorschrijven van opioïden?
Neem contact op met Yvette Weesie, promovendus bij het Nivel die onderzoek doet naar het voorschrijven van opioïden in de eerste lijn in Nederland.

Opioiden  Links
Meer informatie over Nivel-onderzoek naar het voorschrijven van opioïden kunt u vinden via de volgende link: Nivel-onderzoek naar het voorschrijven van opioïden