Monitor (vroeg)signalering alcoholproblematiek - vervolgmeting in de eerstelijnszorg

Duur: nov 2025 - april 2026

Achtergrond

Ruim driekwart van de Nederlanders van 18+ jaar drinkt weleens alcohol en 5,5% drinkt overmatig (cijfers 2024). Het Samenwerkingsverband Vroegsignalering Alcoholproblematiek (SVA) staat voor een samenleving waar problematisch alcoholgebruik zo veel mogelijk wordt voorkomen – en als er toch sprake van is, tijdig wordt (h)erkend en behandeld. Vroegsignalering van alcoholmisbruik en alcoholafhankelijkheid is relevant omdat tijdig ingrijpen kan zorgen voor vermindering van problematisch alcoholgebruik en daaraan verwante psychische en somatische problematiek. 

In 2023-2024 is door het Nivel en Platform31 (voorheen IVO) de monitor vroegsignalering alcoholproblematiek ontwikkeld. Met deze monitor wordt inzicht verkregen in de mate waarin zorgprofessionals alcoholproblematiek signaleren, een gesprek aangaan over alcoholgebruik en wat ze vervolgens doen (bijv. doorverwijzen). 

Doel

Om zicht te krijgen op de ontwikkeling van de mate van vroegsignalering alcoholgebruik in de tijd, wordt de monitor in 2025-2026 herhaald onder huisartsen, praktijkondersteuners (POH's-GGZ / Somatiek / Ouderen), praktijkverpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en physician assistants. De monitor is aangepast op basis van resultaten van de vorige meting en actuele inzichten. Ten opzichte van de 2023-2024 meting, ligt de nadruk in 2025-2026 naast problematisch alcoholgebruik ook op alcoholgebruik in het algemeen. 

De centrale onderzoeksvragen zijn:

1. Hoe en hoe vaak  de betreffende zorgverleners uit de huisartsenpraktijk alcoholgebruik met hun patiënten?
2. Wat doen de zorgverleners bij (een vermoeden van) riskant alcoholgebruik?
3. Hebben de zorgverleners behoefte aan aanvullende richtlijnen, handreikingen, hulpmiddelen of interventies op het gebied van riskant alcoholgebruik?
4. Zijn er regionale verschillen in de mate waarin de zorgverleners riskant alcoholgebruik signaleren?
5. Zijn er verbanden tussen het signaleren van riskant alcoholgebruik aan de ene kant en, aan de andere kant, praktijkgrootte en -vorm, leeftijd en/of ervaringsjaren van de zorgverlener en recente scholing op gebied van alcohol?
6. (Op welke wijze) registreren de zorgverleners alcoholproblematiek in het patiëntendossier en hoe zou dat verbeterd kunnen worden?

Werkwijze 

De monitor bestaat uit een online vragenlijst en focusgroep interviews. De vragenlijst wordt rondgestuurd aan een aselecte steekproef van 1.000 huisartspraktijken. Resultaten vanuit de vragenlijst worden meegenomen in de focusgroep interviews, ter verdieping van de kwantitatieve vragenlijstdata. Vanuit de Nivel Databank Communicatie worden daarnaast recent verzamelde video-opnames van huisartsconsulten (N=191) beoordeeld op het voorkomen van gemiste kansen om alcoholgebruik te bespreken. 

Resultaat

De kwantitatieve gegevens over de ontwikkeling in de mate van vroegsignalering alcoholproblematiek in de eerstelijnszorg in Nederland worden gepresenteerd in een rapport. De kwalitatieve resultaten uit de focusgroepen geven duiding aan de kwantitatieve data en geven inzicht in de mogelijkheden die zorgprofessionals zien om de registratie van alcoholgebruik en (beginnende) alcoholproblematiek te verbeteren.